అసలు ‘జంతర్‌ మంతర్‌’ అంటే ఏంటి ? పేరు చెబుతున్న కథ ఇదే!
- జంతర్‌ మంతర్‌ అంటే లెక్కల కోసం ఉపయోగించే పరికరం
- సంస్కృత పదాల నుంచి వచ్చిన పేరు
- ఐదు జంతర్‌ మంతర్‌లు నిర్మించిన సవాయి జైసింగ్‌-2
- ప్రస్తుతం మనుగడలో నాలుగు జంతర్‌ మంతర్‌లు మాత్రమే
- ఎక్కువ పరికరాలు జైపూర్‌ జంతర్‌ మంతర్‌లో
దేశంలో ఏదైనా పెద్ద సమస్యపై నిరసన చేపట్టాలంటే ముందుగా గుర్తొచ్చే ప్రదేశాల్లో జంతర్‌ మంతర్‌ ఒకటి. ఢిల్లీలోని ఈ ప్రాంతం ఎన్నో ఆందోళనలు, నిరసనలకు వేదికగా నిలిచింది. కానీ.. అసలు జంతర్‌ మంతర్‌ అంటే ఏంటి? ఈ పేరుకు నిరసనలతో సంబంధం ఏమైనా ఉందా? తెలుసుకుందాం..
పేరు వెనుక ఆసక్తికరమైన అర్థం
‘జంతర్‌’ అనే పదం సంస్కృతంలోని ‘యంత్ర’ నుంచి వచ్చింది. దాని అర్థం పరికరం లేదా సాధనం. ‘మంతర్‌’ అనే పదం ‘మంత్రణ’ నుంచి వచ్చింది. అంటే లెక్కించడం లేదా పరిశీలించడం.
అంటే ‘జంతర్‌ మంతర్‌’కు సులభంగా చెప్పాలంటే ‘లెక్కలు చేసేందుకు ఉపయోగించే పరికరం’ అని అర్థం. ఈ పేరు ఆ కట్టడాలకు సరిగ్గా సరిపోతుంది. ఎందుకంటే అక్కడి నిర్మాణాలను సమయం, గ్రహాల కదలికలు, నక్షత్రాల స్థానం వంటి విషయాలను లెక్కించేందుకు ఉపయోగించేవారు. అంతే తప్ప నిరసనలతో ఆ ప్రాంతానికి ఎలాంటి సంబంధం లేదు.
ఈ నిర్మాణాల వెనుక ఉన్నది ఎవరు?
1724 నుంచి 1730 మధ్య జైపూర్‌ మహారాజు సవాయి జైసింగ్‌-2 దేశంలోని వివిధ ప్రాంతాల్లో ఐదు ఖగోళ పరిశీలనా కేంద్రాలను నిర్మించారు. వీటినే ‘జంతర్‌ మంతర్‌’ అని పిలిచారు. అక్కడ ఒక్క పరికరం కూడా ఉండదు. ఖగోళ పరిశీలనకు వేర్వేరు పనులు చేసే ఎన్నో భారీ నిర్మాణాలు ఉంటాయి. వాటి ఆకారాలు కూడా సాధారణంగా కనిపించవు. పెద్ద పెద్ద రేఖాగణిత ఆకృతులు, గోడలు, వంపులు కనిపిస్తాయి. ఇవన్నీ శాస్త్రీయ లెక్కల కోసం ప్రత్యేకంగా రూపొందించారు.
ఆ కాలంలో ఉన్న ఖగోళ పరికరాలు చిన్నవిగా ఉండటంతో కచ్చితమైన కొలతలు తీసుకోవడం కష్టమని జైసింగ్‌ భావించారు. అందుకే వాటి కంటే పెద్దవి, బలమైనవి నిర్మించారు. నేటికీ అవి అద్భుతమైన నిర్మాణాలుగా నిలిచాయి.
ఇప్పుడు ఎక్కడెక్కడ ఉన్నాయి?
ప్రస్తుతం భారత్‌లో నాలుగు జంతర్‌ మంతర్‌లు ఉన్నాయి. అవి జైపూర్‌, ఢిల్లీ, ఉజ్జయిని, వారణాసి నగరాల్లో ఉన్నాయి.
ఢిల్లీలోని జంతర్‌ మంతర్‌ 1724లో పూర్తయింది. తర్వాత జైపూర్‌లో మరింత పెద్ద పరిశీలనా కేంద్రాన్ని నిర్మించారు. వారణాసి, ఉజ్జయినిలోనూ జంతర్‌ మంతర్‌లు ఏర్పడ్డాయి. మరో జంతర్‌ మంతర్‌ మధురలో ఉండేది. 1857కు ముందు అక్కడి కోటతో పాటు దానిని కూడా కూల్చివేశారు. అందుకే అది ఇప్పుడు కనిపించదు.
ఒక్కో జంతర్‌ మంతర్‌ ఒక్కోలా!
అన్నింటిలోనూ ఖగోళ లెక్కలకు సంబంధించిన సూత్రాలు ఒకటే. కానీ నిర్మాణ పరిమాణం, వాడిన వస్తువులు, ఆకృతులు మాత్రం ప్రాంతాన్ని బట్టి మారాయి. అందుకే ఏ రెండు జంతర్‌ మంతర్‌లు కూడా అచ్చం ఒకేలా కనిపించవు. జైపూర్‌, ఢిల్లీ జంతర్‌ మంతర్‌లు ఎక్కువగా ప్రసిద్ధి చెందాయి. జైపూర్‌లో అత్యధిక సంఖ్యలో, రకరకాల ఖగోళ పరికరాలు ఉన్నాయి.
అయితే కాలక్రమంలో ఈ ప్రాంతాల చుట్టూ భారీ భవనాలు పెరిగాయి. దీంతో ఆకాశాన్ని వీక్షించేందుకు అక్కడి పరికరాలకు అవసరమైన మేర స్థలం అందుబాటులో లేదు. అందుకే వాటితో గతంలోలా కచ్చితమైన ఖగోళ పరిశీలనలు ఇప్పుడు సాధ్యం కావు.
పేరు వెనుక ఆసక్తికరమైన అర్థం
‘జంతర్‌’ అనే పదం సంస్కృతంలోని ‘యంత్ర’ నుంచి వచ్చింది. దాని అర్థం పరికరం లేదా సాధనం. ‘మంతర్‌’ అనే పదం ‘మంత్రణ’ నుంచి వచ్చింది. అంటే లెక్కించడం లేదా పరిశీలించడం.
అంటే ‘జంతర్‌ మంతర్‌’కు సులభంగా చెప్పాలంటే ‘లెక్కలు చేసేందుకు ఉపయోగించే పరికరం’ అని అర్థం. ఈ పేరు ఆ కట్టడాలకు సరిగ్గా సరిపోతుంది. ఎందుకంటే అక్కడి నిర్మాణాలను సమయం, గ్రహాల కదలికలు, నక్షత్రాల స్థానం వంటి విషయాలను లెక్కించేందుకు ఉపయోగించేవారు. అంతే తప్ప నిరసనలతో ఆ ప్రాంతానికి ఎలాంటి సంబంధం లేదు.
ఈ నిర్మాణాల వెనుక ఉన్నది ఎవరు?
1724 నుంచి 1730 మధ్య జైపూర్‌ మహారాజు సవాయి జైసింగ్‌-2 దేశంలోని వివిధ ప్రాంతాల్లో ఐదు ఖగోళ పరిశీలనా కేంద్రాలను నిర్మించారు. వీటినే ‘జంతర్‌ మంతర్‌’ అని పిలిచారు. అక్కడ ఒక్క పరికరం కూడా ఉండదు. ఖగోళ పరిశీలనకు వేర్వేరు పనులు చేసే ఎన్నో భారీ నిర్మాణాలు ఉంటాయి. వాటి ఆకారాలు కూడా సాధారణంగా కనిపించవు. పెద్ద పెద్ద రేఖాగణిత ఆకృతులు, గోడలు, వంపులు కనిపిస్తాయి. ఇవన్నీ శాస్త్రీయ లెక్కల కోసం ప్రత్యేకంగా రూపొందించారు.
ఆ కాలంలో ఉన్న ఖగోళ పరికరాలు చిన్నవిగా ఉండటంతో కచ్చితమైన కొలతలు తీసుకోవడం కష్టమని జైసింగ్‌ భావించారు. అందుకే వాటి కంటే పెద్దవి, బలమైనవి నిర్మించారు. నేటికీ అవి అద్భుతమైన నిర్మాణాలుగా నిలిచాయి.
ఇప్పుడు ఎక్కడెక్కడ ఉన్నాయి?
ప్రస్తుతం భారత్‌లో నాలుగు జంతర్‌ మంతర్‌లు ఉన్నాయి. అవి జైపూర్‌, ఢిల్లీ, ఉజ్జయిని, వారణాసి నగరాల్లో ఉన్నాయి.
ఢిల్లీలోని జంతర్‌ మంతర్‌ 1724లో పూర్తయింది. తర్వాత జైపూర్‌లో మరింత పెద్ద పరిశీలనా కేంద్రాన్ని నిర్మించారు. వారణాసి, ఉజ్జయినిలోనూ జంతర్‌ మంతర్‌లు ఏర్పడ్డాయి. మరో జంతర్‌ మంతర్‌ మధురలో ఉండేది. 1857కు ముందు అక్కడి కోటతో పాటు దానిని కూడా కూల్చివేశారు. అందుకే అది ఇప్పుడు కనిపించదు.
ఒక్కో జంతర్‌ మంతర్‌ ఒక్కోలా!
అన్నింటిలోనూ ఖగోళ లెక్కలకు సంబంధించిన సూత్రాలు ఒకటే. కానీ నిర్మాణ పరిమాణం, వాడిన వస్తువులు, ఆకృతులు మాత్రం ప్రాంతాన్ని బట్టి మారాయి. అందుకే ఏ రెండు జంతర్‌ మంతర్‌లు కూడా అచ్చం ఒకేలా కనిపించవు. జైపూర్‌, ఢిల్లీ జంతర్‌ మంతర్‌లు ఎక్కువగా ప్రసిద్ధి చెందాయి. జైపూర్‌లో అత్యధిక సంఖ్యలో, రకరకాల ఖగోళ పరికరాలు ఉన్నాయి.
అయితే కాలక్రమంలో ఈ ప్రాంతాల చుట్టూ భారీ భవనాలు పెరిగాయి. దీంతో ఆకాశాన్ని వీక్షించేందుకు అక్కడి పరికరాలకు అవసరమైన మేర స్థలం అందుబాటులో లేదు. అందుకే వాటితో గతంలోలా కచ్చితమైన ఖగోళ పరిశీలనలు ఇప్పుడు సాధ్యం కావు.
