దేశాన్ని మార్చేసిన బడ్జెట్.. 35 ఏళ్ల కిందట జులై 24న ఏం జరిగింది?

సరిగ్గా 35 ఏళ్ల క్రితం, 1991లో భారత ఆర్థిక వ్యవస్థ కుప్పకూలే స్థితికి చేరుకుంది. ఆ సమయంలో తీసుకున్న సాహసోపేత నిర్ణయాలు దేశ గతిని మార్చేశాయి. అయితే, ఆ సంస్కరణలు మన దేశం స్వయంగా ఎంచుకున్న మార్గమా? లేక అంతర్జాతీయ ద్రవ్య నిధి (ఐఎంఎఫ్‌) ఒత్తిడితో తప్పనిసరిగా చేయాల్సి వచ్చిందా? అనే చర్చ ఇప్పటికీ కొనసాగుతూనే ఉంది.

1991 జూన్ నాటికి దేశ పరిస్థితి అత్యంత దయనీయంగా మారింది. విదేశీ మారక నిల్వలు సుమారు రూ.2,400 కోట్లకు పడిపోయాయి. ఈ డబ్బుతో కేవలం మూడు వారాలకు సరిపడా దిగుమతులు మాత్రమే చేసుకునే అవకాశం ఉంది. ద్రవ్యోల్బణం 13 శాతానికి పైగా పెరిగింది. ఇరాక్-కువైట్ యుద్ధం కారణంగా చమురు ధరలు ఆకాశాన్నంటాయి. గల్ఫ్ దేశాల నుంచి భారతీయులు పంపే రెమిటెన్స్‌లు ఆగిపోయాయి. ఇదే సమయంలో, క్రెడిట్ రేటింగ్ ఏజెన్సీలు భారత్ రేటింగ్‌ను తగ్గించడంతో కొత్త అప్పులు పుట్టే మార్గాలు కూడా మూసుకుపోయాయి. రెండేళ్లలో ముగ్గురు ప్రధానమంత్రులు (వి.పి. సింగ్, చంద్రశేఖర్, పి.వి. నరసింహారావు) మారడంతో రాజకీయ అనిశ్చితి నెలకొంది.

ఈ సంక్షోభం నుంచి బయటపడటానికి అప్పటి ప్రభుత్వాలు మునుపెన్నడూ చేయని పని చేశాయి. దేశ బంగారాన్ని విదేశాల్లో తాకట్టు పెట్టి అప్పు తీసుకువచ్చాయి. ఇది రెండు దశల్లో జరిగింది. మొదట, 1991 మే నెలలో చంద్రశేఖర్ ప్రభుత్వం 20 టన్నుల బంగారాన్ని స్విట్జర్లాండ్‌కు తరలించి దాదాపు 200 మిలియన్ డాలర్ల రుణం పొందింది. ఈ విషయం బయటకు తెలిస్తే ప్రజలు ఆందోళనకు గురవుతారని చాలా రహస్యంగా ఈ ప్రక్రియను పూర్తిచేశారు. ఆ తర్వాత, పి.వి. నరసింహారావు ప్రధాని అయ్యాక, జూలైలో రిజర్వ్ బ్యాంక్ ఆఫ్ ఇండియా మరో 47 టన్నుల బంగారాన్ని బ్యాంక్ ఆఫ్ ఇంగ్లాండ్, బ్యాంక్ ఆఫ్ జపాన్‌లలో తాకట్టు పెట్టి సుమారు 400 మిలియన్ డాలర్ల రుణం సేకరించింది. మొత్తం మీద 67 టన్నుల బంగారం తాకట్టుతో దేశం దివాలా తీయకుండా తాత్కాలికంగా గట్టెక్కింది. ఈ విషయం బయటకు తెలియగానే, 'దేశ బంగారాన్ని తాకట్టు పెట్టారు' అంటూ ప్రతిపక్షాలు తీవ్రస్థాయిలో విరుచుకుపడ్డాయి.

ఇలాంటి క్లిష్ట పరిస్థితుల్లో 1991 జులై 24న అప్పటి ఆర్థిక మంత్రి మన్మోహన్ సింగ్ పార్లమెంటులో ప్రవేశపెట్టిన బడ్జెట్ భారత ఆర్థిక వ్యవస్థ ముఖచిత్రాన్నే మార్చేసింది. రూపాయి విలువను రెండు దశల్లో దాదాపు 20 శాతం తగ్గించారు. దశాబ్దాలుగా పరిశ్రమలను పట్టి పీడిస్తున్న 'లైసెన్స్ రాజ్' విధానానికి స్వస్తి పలికారు. దిగుమతి సుంకాలను 300 శాతం నుంచి భారీగా తగ్గించారు. విదేశీ పెట్టుబడులను ఆకర్షించేందుకు ఫారిన్ ఇన్వెస్ట్‌మెంట్ ప్రమోషన్ బోర్డును ఏర్పాటు చేశారు.

అయితే, ఈ సంస్కరణల వెనుక ఐఎంఎఫ్‌ ఒత్తిడి ఉందనేది బలమైన వాదన. రుణం కావాలంటే లోటు బడ్జెట్‌ను తగ్గించడం, వాణిజ్యాన్ని సరళీకరించడం వంటి షరతులను ఐఎంఎఫ్‌ విధించింది. భారత్‌కు అప్పుడు వేరే మార్గం లేదు. కానీ మరో వాదన ప్రకారం, ఈ సంస్కరణల ఆలోచనలు కొత్తవి కావు. 1980లలోనే రాజీవ్ గాంధీ ప్రభుత్వం పారిశ్రామిక నియంత్రణలను సడలించడం ప్రారంభించింది. మన్మోహన్ సింగ్, మాంటెక్ సింగ్ అహ్లూవాలియా, పి.వి. నరసింహారావు వంటి వారు సంక్షోభానికి ముందే సంస్కరణల ప్రణాళికను సిద్ధం చేశారు. సంక్షోభం అనేది, వారు ఎప్పటినుంచో అమలు చేయాలనుకుంటున్న ప్రణాళికలకు ఒక మార్గాన్ని చూపించింది.

ఆర్థిక నిపుణుల విశ్లేషణ ప్రకారం, ఇది పూర్తిగా ఒత్తిడి లేదా పూర్తిగా సంకల్పం అని చెప్పలేం. సంక్షోభం కారణంగా సంస్కరణలు ఆ సమయంలో తప్పనిసరి అయ్యాయి. కానీ, ఏ దిశలో వెళ్లాలనేది మన దేశంలోని సంస్కర్తల సంకల్పం నిర్ణయించింది. క్లుప్తంగా చెప్పాలంటే సంక్షోభం సంస్కరణల సమయాన్ని నిర్దేశిస్తే, సంకల్పం వాటి మార్గాన్ని ఎంచుకుంది.