రాత్రి, ఉదయం వేళల్లో గాలిలో కాలుష్యం ఎందుకు పెరుగుతుంది?

పగటిపూట కొంత స్వచ్ఛంగా కనిపించే గాలి.. రాత్రి పడగానే ఎందుకు కలుషితమవుతుంది? తెల్లవారుజామున బయటకు వస్తే పొగమంచులా కనిపించే వాతావరణం వెనుక కారణమేంటి? వాహనాల రద్దీ తగ్గిన తర్వాత కూడా గాలిలో కాలుష్య సాంద్రత ఎందుకు పెరుగుతోంది? ప్రస్తుతం ఢిల్లీలో కనిపిస్తున్న పరిస్థితులు ఈ ప్రశ్నలకు అద్దం పడుతున్నాయి. అక్కడ రాత్రి, ఉదయం వేళల్లో వాయు నాణ్యత గణనీయంగా దిగజారుతోంది. అయితే ఇది ఢిల్లీకి మాత్రమే పరిమితమైన సమస్య కాదు. వాతావరణ పరిస్థితులను బట్టి ప్రపంచంలోని అనేక నగరాల్లోనూ ఇలాంటి పరిణామాలు చోటుచేసుకుంటాయి. అసలు రాత్రి, ఉదయం వేళల్లో గాలిలో కాలుష్యం పెరగడానికి కారణాలేంటి?

పగటిపూట గాలి ఎలా ఉంటుంది?
పగటిపూట సూర్యుడి వేడికి భూమి వేడెక్కుతుంది. దీంతో భూమికి దగ్గరగా ఉన్న గాలి కూడా వేడెక్కి పైకి కదులుతుంది. ఈ క్రమంలో పై పొరల్లోని గాలితో కలుస్తుంది. ఫలితంగా వాహనాలు, పరిశ్రమలు, ఇతర వనరుల నుంచి వెలువడే కాలుష్య కారకాలు ఒకేచోట పేరుకుపోకుండా విశాల ప్రాంతానికి వ్యాపిస్తాయి. వాతావరణంలో గాలి కలిసే ఈ పొరను ‘మిక్సింగ్‌ లేయర్‌’ అంటారు. పగటిపూట ఇది ఎత్తుగా ఉండటంతో కాలుష్య సాంద్రత కొంత తగ్గుతుంది.

రాత్రి పడగానే ఏం జరుగుతుంది?
సూర్యుడు అస్తమించిన తర్వాత భూమి క్రమంగా చల్లబడుతుంది. దాంతో భూమికి దగ్గరగా ఉండే గాలి కదలికలు తగ్గుతాయి. గాలి కలిసే మిక్సింగ్‌ లేయర్‌ ఎత్తు కూడా తగ్గిపోతుంది. దీంతో కాలుష్య కారకాలు పైకి వ్యాపించలేక భూమికి దగ్గరగానే ఉండిపోతాయి. తక్కువ పరిమాణంలో ఉన్న గాలిలోనే ఎక్కువ కాలుష్యం పేరుకుపోవడంతో దాని సాంద్రత పెరుగుతుంది. అందుకే వాహనాల రద్దీ తగ్గినా రాత్రివేళ గాలి నాణ్యత దిగజారవచ్చు.

తెల్లవారుజామున కాలుష్యం ఎందుకు ఎక్కువ?
రాత్రి నుంచి తెల్లవారుజాము వరకు కొన్ని ప్రాంతాల్లో ‘టెంపరేచర్‌ ఇన్వర్షన్‌’ అనే పరిస్థితి ఏర్పడుతుంది. సాధారణంగా భూమికి దగ్గరగా ఉండే గాలి వెచ్చగా, పైన ఉండే గాలి చల్లగా ఉంటుంది. కానీ ఈ పరిస్థితిలో భూమికి దగ్గరగా చల్లటి గాలి, పైన వెచ్చటి గాలి ఏర్పడతాయి. పై పొరలోని వెచ్చటి గాలి ఒక మూతలా పనిచేస్తూ కింది గాలి పైకి వెళ్లకుండా అడ్డుకుంటుంది. దీంతో కాలుష్య కారకాలు భూమికి దగ్గరగానే చిక్కుకుపోతాయి. సూర్యోదయం తర్వాత భూమి వేడెక్కి గాలి కదలికలు పెరిగే వరకు ఈ పరిస్థితి కొనసాగవచ్చు.

గాలుల వేగం తగ్గినా ముప్పే!
కాలుష్యం ఒక ప్రాంతం నుంచి మరో ప్రాంతానికి వ్యాపించాలంటే గాలి కదలికలు అవసరం. కానీ రాత్రివేళల్లో గాలుల వేగం తగ్గితే కాలుష్య కారకాలు ఒకేచోట పేరుకుపోతాయి. చలికాలంలో ఉష్ణోగ్రతలు తగ్గడం, గాలుల వేగం మందగించడం, వాతావరణంలో తేమ పెరగడం వంటి అంశాలు కూడా కాలుష్య తీవ్రతను పెంచుతాయి. ముఖ్యంగా తక్కువ ఎత్తులోనే గాలి కదలికలు పరిమితమైనప్పుడు పరిస్థితి మరింత ఇబ్బందికరంగా మారుతుంది.

ఢిల్లీ పరిస్థితి ఎందుకు ప్రత్యేకం?
దేశ రాజధాని ఢిల్లీలో ఈ సమస్య మరింత తీవ్రంగా కనిపిస్తోంది. వాహనాల నుంచి వెలువడే పొగ, పరిశ్రమల ఉద్గారాలు, నిర్మాణ పనుల ధూళి, చెత్త దహనం, పంట వ్యర్థాలను కాల్చడం వంటి అనేక కారణాలతో అక్కడ ఇప్పటికే కాలుష్య భారం ఎక్కువగా ఉంది. చలికాలంలో గాలి కదలికలు తగ్గడం, ఉష్ణోగ్రతల విలోమ పరిస్థితులు ఏర్పడటంతో ఈ కాలుష్యం భూమికి దగ్గరగా పేరుకుపోతోంది. 

హైదరాబాద్‌లోనూ ఇలాంటి పరిస్థితులుంటాయా?
అవును. రాత్రి భూమి చల్లబడటం, గాలి కదలికలు తగ్గడం, ఉష్ణోగ్రతల విలోమం వంటి ప్రక్రియలు హైదరాబాద్‌లోనూ చోటుచేసుకోవచ్చు. భారత్‌లోని ప్రధాన నగరాల్లో వాయు కాలుష్యంపై జరిగిన అధ్యయనాలు హైదరాబాద్‌లోనూ ఉదయం వేళల్లో కాలుష్య స్థాయులు పెరిగే పరిస్థితులను గుర్తించాయి. ముఖ్యంగా ఉదయం వాహనాల రద్దీ పెరిగే సమయంలో కాలుష్య సాంద్రత మరింత పెరగవచ్చు. అయితే ఈ ప్రభావం ప్రతిరోజూ ఒకేలా ఉండదు. వర్షం, గాలుల వేగం, ఉష్ణోగ్రతలు, స్థానిక కాలుష్య వనరులను బట్టి మారుతుంది.