Nirmala Sitharaman: రికార్డు స్థాయిలో రూ.12.2 లక్షల కోట్ల మూల ధన వ్యయం.. బడ్జెట్ హైలైట్స్ ఇవిగో!

ఆదివారం కేంద్ర ఆర్థిక మంత్రి నిర్మలా సీతారామన్ పార్లమెంటులో ప్రవేశపెట్టిన 2026-27 కేంద్ర బడ్జెట్, దేశ వృద్ధిని వేగవంతం చేయడం, ఆర్థిక వ్యవస్థను బలోపేతం చేయడం, సమ్మిళిత అభివృద్ధిని సాధించడమే లక్ష్యంగా రూపుదిద్దుకుంది. గత దశాబ్ద కాలంగా సాధించిన స్థిరమైన ఆర్థిక ప్రగతిని కొనసాగిస్తూ, తయారీ, మౌలిక సదుపాయాలు, ఇంధన భద్రత, సామాజిక సంక్షేమం వంటి కీలక రంగాలను బలోపేతం చేసే దిశగా ఈ బడ్జెట్‌లో సంస్కరణలు, పెట్టుబడులను జోడించారు. యువత ఆలోచనలకు పెద్దపీట వేస్తూ 'వికసిత భారత్ యంగ్ లీడర్స్ డైలాగ్ 2026' నుంచి వచ్చిన పలు సూచనలను బడ్జెట్ ప్రతిపాదనల్లో చేర్చడం విశేషం.

బడ్జెట్ 2026-27 ముఖ్యాంశాలు:

• ప్రభుత్వ మూలధన వ్యయాన్ని (Capex) రికార్డు స్థాయిలో రూ. 12.2 లక్షల కోట్లకు పెంచారు. ఇది జీడీపీలో 4.4 శాతంతో గడిచిన పదేళ్లలో అత్యధికం. రాష్ట్రాలకు మూలధన పెట్టుబడుల కోసం ఇచ్చే ప్రత్యేక సహాయాన్ని (SASCI) 23% పెంచి రూ. 1.85 లక్షల కోట్లకు చేర్చారు.
• తూర్పున డంకుని నుంచి పశ్చిమాన సూరత్ వరకు కొత్త ప్రత్యేక సరుకు రవాణా కారిడార్ (డెడికేటెడ్ ఫ్రైట్ కారిడార్) ఏర్పాటు చేయనున్నారు. రైలు, రోడ్డు మార్గాల నుంచి జలమార్గాలకు రవాణాను ప్రోత్సహించేందుకు 'కోస్టల్ కార్గో ప్రమోషన్ స్కీమ్'ను ప్రవేశపెట్టారు.
• రాబోయే ఐదేళ్లలో 20 కొత్త జాతీయ జలమార్గాలను అందుబాటులోకి తీసుకురానున్నారు. దేశవ్యాప్తంగా 500 రిజర్వాయర్లు, అమృత్ సరోవర్లను సమీకృతంగా అభివృద్ధి చేసి మత్స్య పరిశ్రమ వృద్ధికి చేయూతనివ్వనున్నారు.
• ముంబై-పుణె, పుణె-హైదరాబాద్, హైదరాబాద్-బెంగళూరు, హైదరాబాద్-చెన్నై, చెన్నై-బెంగళూరు, ఢిల్లీ-వారణాసి, వారణాసి-సిలిగురి మధ్య ఏడు హై-స్పీడ్ రైల్ కారిడార్ల ఏర్పాటుకు ప్రతిపాదనలు చేశారు.
• 'సిటీ ఎకనామిక్ రీజియన్స్' (CERs) అభివృద్ధిలో భాగంగా ఐదు నగరాలకు ఐదేళ్లలో ఒక్కో ప్రాంతానికి రూ. 5,000 కోట్లు కేటాయించనున్నారు.
• పర్యావరణ పరిరక్షణలో భాగంగా, కార్బన్ క్యాప్చర్ యుటిలైజేషన్ అండ్ స్టోరేజ్ (CCUS) టెక్నాలజీల కోసం ఐదు కీలక పరిశ్రమల్లో ఐదేళ్ల కాలానికి రూ. 20,000 కోట్ల పెట్టుబడి పెట్టనున్నారు.
• వ్యవసాయ రంగంలో కొబ్బరి, గంధం, జీడిపప్పు, బాదం వంటి అధిక విలువైన పంటల సాగును ప్రోత్సహించనున్నారు. పాత చెట్లను మార్చి ఉత్పాదకతను పెంచేందుకు 'కోకోనట్ ప్రమోషన్ స్కీమ్'ను ప్రారంభించనున్నారు. 2030 నాటికి జీడిపప్పు, కోకో రంగాల్లో స్వయం సమృద్ధి సాధించే లక్ష్యంతో ప్రత్యేక కార్యక్రమాలు చేపట్టనున్నారు.
• వ్యవసాయంలో ఆధునిక సాంకేతికతను ప్రోత్సహించేందుకు 'భారత్-విస్తార్' అనే ఏఐ ఆధారిత సాధనాన్ని ప్రవేశపెట్టనున్నారు. ఇది అగ్రిస్టాక్ పోర్టళ్లు, ఐకార్ విధానాలను అనుసంధానించి రైతులకు వ్యక్తిగత సలహాలు అందిస్తుంది.
• గ్రామీణ మహిళా పారిశ్రామికవేత్తల కోసం కమ్యూనిటీ యాజమాన్యంలో నడిచే 'షీ-మార్ట్స్' (SHE-Marts) ఏర్పాటు చేస్తారు.
• దివ్యాంగులకు ఐటీ, ఏవీజీసీ, హాస్పిటాలిటీ వంటి రంగాల్లో ఉపాధి అవకాశాలు కల్పించేందుకు 'కౌశల్ యోజన', సహాయక పరికరాల కోసం 'సహారా యోజన' పథకాలను ప్రకటించారు.
• మానసిక ఆరోగ్య మౌలిక సదుపాయాలను విస్తరించనున్నారు. ఉత్తర భారతదేశంలో కొత్తగా నిమ్హాన్స్-2 ఏర్పాటు చేయడంతో పాటు రాంచీ, తేజ్‌పూర్‌లోని సంస్థలను అప్‌గ్రేడ్ చేస్తారు. జిల్లా ఆసుపత్రుల్లో అత్యవసర, ట్రామా కేర్ సామర్థ్యాలను 50% పెంచనున్నారు.
• ఈశాన్య రాష్ట్రాల అభివృద్ధికి ప్రత్యేక ప్రాధాన్యత ఇచ్చారు. దుర్గాపూర్‌లో ఈస్ట్ కోస్ట్ ఇండస్ట్రియల్ కారిడార్ నోడ్, ఐదు పర్యాటక ప్రాంతాలు, 4,000 ఇ-బస్సులను కేటాయించారు. అరుణాచల్ ప్రదేశ్, సిక్కిం, అసోం వంటి రాష్ట్రాల్లో బౌద్ధ సర్క్యూట్‌లను కూడా అభివృద్ధి చేయనున్నారు.
• ఆర్థిక రంగంలో సంస్కరణల కోసం 'వికసిత భారత్ కోసం బ్యాంకింగ్‌పై ఉన్నత స్థాయి కమిటీ'ని ఏర్పాటు చేయనున్నారు. ఈజ్ ఆఫ్ డూయింగ్ బిజినెస్‌లో భాగంగా, లిస్టెడ్ కంపెనీలలో విదేశాల్లో నివసించే భారతీయుల (PROI) పెట్టుబడి పరిమితులను విస్తరించారు.
• 2025-26 నాటికి ద్రవ్యలోటును జీడీపీలో 4.5% కంటే తక్కువకు తీసుకురావాలన్న లక్ష్యానికి అనుగుణంగా, ప్రస్తుత ఆర్థిక సంవత్సరానికి ద్రవ్యలోటును 4.4 శాతంగానే కొనసాగించాలని నిర్ణయించారు.
• 
  

పరోక్ష పన్నులు – కస్టమ్స్ & ప్రక్రియల సంస్కరణలు

• సరుకుల వేగవంతమైన రవాణా కోసం కస్టమ్స్ ప్రక్రియల్లో జోక్యాన్ని తగ్గించడం.
• టైర్ 2, టైర్ 3 అధీకృత ఆర్థిక ఆపరేటర్లకు (AEOs) డ్యూటీ వాయిదా కాలాన్ని 15 రోజుల నుంచి 30 రోజులకు పొడిగింపు.
• కస్టమ్స్‌కు కట్టుబడి ఉండే అడ్వాన్స్ రూలింగ్‌ల చెల్లుబాటును 3 సంవత్సరాల నుంచి 5 సంవత్సరాలకు పెంపు.
• ప్రాధాన్యతతో కార్గో క్లియరెన్స్ కోసం AEO అక్రిడిటేషన్‌ను ఉపయోగించుకునేలా ప్రభుత్వ ఏజెన్సీలకు ప్రోత్సాహం.
• విశ్వసనీయ సరఫరా గొలుసులు కలిగిన రెగ్యులర్ దిగుమతిదారులను రిస్క్ సిస్టమ్స్‌లో గుర్తించడం ద్వారా తనిఖీల అవసరాన్ని తగ్గించడం.
• నిబంధనలు పాటించాల్సిన అవసరం లేని వస్తువుల దిగుమతికి ఆటోమేటిక్ కస్టమ్స్ నోటిఫికేషన్‌తో కూడిన ఎలక్ట్రానిక్ బిల్ ఆఫ్ ఎంట్రీ ఫైలింగ్ ద్వారా అనుమతి.
• వేర్‌హౌసింగ్ ఫ్రేమ్‌వర్క్‌ను ఆపరేటర్-కేంద్రీకృత స్వీయ-ధృవీకరణ, ఎలక్ట్రానిక్ ట్రాకింగ్, రిస్క్-ఆధారిత ఆడిట్‌ల దిశగా మార్పు.
• FY2026 చివరి నాటికి కార్గో క్లియరెన్స్ ఆమోదాలన్నీ ఒకే అనుసంధానిత డిజిటల్ విండో ద్వారా ప్రాసెస్.
• ఆహారం, మందులు, మొక్కలు, జంతువులు, వన్యప్రాణి ఉత్పత్తుల క్లియరెన్స్ ప్రక్రియలు ఏప్రిల్ 2026 నాటికి అమలులోకి.
• అన్ని కస్టమ్స్ ప్రక్రియల కోసం స్కేలబుల్ ప్లాట్‌ఫామ్‌గా కస్టమ్స్ ఇంటిగ్రేటెడ్ సిస్టమ్ (CIS) రెండేళ్లలో ప్రారంభం.
• అధునాతన ఇమేజింగ్, ఏఐ టెక్నాలజీతో నాన్-ఇన్‌ట్రూసివ్ స్కానింగ్ విస్తరణ; ప్రధాన పోర్టులలో ప్రతి కంటైనర్‌ను స్కాన్ చేయడం.

కొత్త ఎగుమతి అవకాశాలు

• భారత నౌకలు EEZ లేదా హై సీస్‌లో పట్టుకున్న చేపలకు సుంకం రద్దు. విదేశీ పోర్టులకు చేరిస్తే ఎగుమతులుగా పరిగణన.
• కొరియర్ ఎగుమతులపై ఉన్న ₹10 లక్షల విలువ పరిమితి తొలగింపు. తద్వారా చిన్న వ్యాపారులు, చేతివృత్తుల వారు, స్టార్టప్‌లు గ్లోబల్ ఈ-కామర్స్‌లో పాల్గొనేందుకు వీలు.

ఇతర పరోక్ష పన్నుల ప్రకటనలు

• సీఫుడ్ ప్రాసెసింగ్ ఇన్‌పుట్లపై డ్యూటీ-ఫ్రీ దిగుమతి పరిమితిని గత ఏడాది ఎగుమతి టర్నోవర్‌లో 1% నుంచి 3%కి పెంపు.
• లెదర్, సింథటిక్ పాదరక్షలతో పాటు షూ అప్పర్స్‌కు కూడా డ్యూటీ-ఫ్రీ దిగుమతులను విస్తరణ.
• లెదర్, టెక్స్‌టైల్, పాదరక్షల ఉత్పత్తుల ఎగుమతి కాలాన్ని 6 నెలల నుంచి 1 సంవత్సరానికి పొడిగింపు.
• ఎనర్జీ స్టోరేజ్ సిస్టమ్స్ కోసం లిథియం-అయాన్ సెల్ తయారీకి అవసరమైన మూలధన వస్తువులపై ప్రాథమిక కస్టమ్స్ సుంకం మినహాయింపు.
• సోలార్ గ్లాస్ ఉత్పత్తి కోసం సోడియం యాంటిమోనేట్ దిగుమతులపై ప్రాథమిక కస్టమ్స్ సుంకం మినహాయింపు.
• అణు విద్యుత్ ప్రాజెక్టులకు 2035 వరకు దిగుమతులపై ప్రాథమిక కస్టమ్స్ సుంకం నుంచి మినహాయింపు. ఇది అన్ని అణు ప్లాంట్లకు వర్తింపు.
• భారతదేశంలో క్రిటికల్ మినరల్స్ ప్రాసెసింగ్ కోసం ఉపయోగించే మూలధన వస్తువులపై ప్రాథమిక కస్టమ్స్ సుంకం మినహాయింపు.
• బయోగ్యాస్-మిశ్రమ CNGపై సెంట్రల్ ఎక్సైజ్ డ్యూటీ లెక్కింపు నుంచి బయోగ్యాస్ విలువను మినహాయింపు.
• పౌర, శిక్షణ, రక్షణ విమానాల తయారీకి అవసరమైన భాగాలు, ముడిసరుకులపై ప్రాథమిక కస్టమ్స్ సుంకం మినహాయింపు.
• మైక్రోవేవ్ ఓవెన్ల తయారీలో ఉపయోగించే నిర్దిష్ట భాగాలపై ప్రాథమిక కస్టమ్స్ సుంకం మినహాయింపు.

జీవన సౌలభ్యం

• సవ్యక్తిగత వినియోగం కోసం దిగుమతి చేసుకునే అన్ని సుంకం విధించదగిన వస్తువులపై టారిఫ్ రేటును 20% నుంచి 10%కి తగ్గింపు.
• క్యాన్సర్ రోగుల కోసం 17 రకాల మందులు, ఔషధాలపై ప్రాథమిక కస్టమ్స్ సుంకం రద్దు.
• మరో 7 అరుదైన వ్యాధుల కోసం మందులు, ఔషధాలు, FSMPలపై దిగుమతి సుంకం మినహాయింపుల విస్తరణ.
• అంతర్జాతీయ ప్రయాణికుల కోసం మెరుగైన డ్యూటీ-ఫ్రీ అలవెన్సులతో సవరించిన బ్యాగేజ్ క్లియరెన్స్ నిబంధనలు.
• నిజాయతీపరులైన పన్ను చెల్లింపుదారులు జరిమానాలకు బదులుగా అదనపు మొత్తాలు చెల్లించి వివాదాలు పరిష్కరించుకునేందుకు ప్రోత్సాహం.

ప్రత్యక్ష పన్నులు – కీలక ప్రకటనలు

• మోటారు ప్రమాద క్లెయిమ్స్ ట్రిబ్యునల్ ద్వారా లభించే వడ్డీకి ఆదాయపు పన్ను నుంచి మినహాయింపు; TDS తొలగింపు.
• విదేశీ టూర్ ప్యాకేజీలపై TCS రేటును 2%కి (5% మరియు 20% నుంచి) తగ్గింపు.
• విద్యా, వైద్యపరమైన చెల్లింపుల కోసం LRS కింద TCS రేటును 5% నుంచి 2%కి తగ్గింపు.
• మ్యాన్‌పవర్ సేవలను TDS పరిధిలోకి తీసుకురావడం; రేట్లు 1% లేదా 2%గా నిర్ధారణ.
• చిన్న పన్ను చెల్లింపుదారుల కోసం తక్కువ/సున్నా మినహాయింపు సర్టిఫికెట్ల కోసం ఆటోమేటెడ్ రూల్-బేస్డ్ ప్రక్రియ
• ఫారం 15G/15Hలను స్వీకరించి, పెట్టుబడిదారుల తరఫున పలు కంపెనీలతో పంచుకునేందుకు డిపాజిటరీలకు అనుమతి.
• నామమాత్రపు రుసుముతో రిటర్న్‌లను సవరించుకునే గడువు మార్చి 31 వరకు పొడిగింపు; నాన్-ఆడిట్ వ్యాపారాలు/ట్రస్టులకు ఫైలింగ్ గడువు ఆగస్టు 31 వరకు పొడిగింపు.
• ప్రవాస భారతీయుల స్థిరాస్తి అమ్మకంపై TDSను TANకు బదులుగా నివాస కొనుగోలుదారుడి PAN చలాన్ ద్వారా జమ చేసే సౌలభ్యం.
• చిన్న పన్ను చెల్లింపుదారుల కోసం నిర్వచించిన కేటగిరీలు, మినహాయింపు నిబంధనలతో ఆరు నెలల వన్-టైమ్ విదేశీ ఆస్తుల వెల్లడి పథకం.

ప్రత్యక్ష పన్నులు – హేతుబద్ధీకరణ & సంస్కరణలు

• జరిమానా, ప్రాసిక్యూషన్ ప్రక్రియలను ఒకే ఆర్డర్‌లోకి ఏకీకరణ; అప్పీళ్ల సమయంలో వడ్డీ బాధ్యత ఉండదు.
• రీ-అసెస్మెంట్ కేసులకు ముందస్తు చెల్లింపు అవసరాన్ని 20% నుంచి 10%కి తగ్గింపు.
• రీ-అసెస్మెంట్ ప్రారంభమైన తర్వాత కూడా రిటర్న్‌లను అప్‌డేట్ చేసుకునేందుకు పన్ను చెల్లింపుదారులకు అనుమతి (అదనంగా 10% పన్నుతో).
• తప్పుడు సమాచారం ఇచ్చినందుకు 100% అదనపు ఆదాయపు పన్నుతో ఇమ్యూనిటీ ఫ్రేమ్‌వర్క్.
• కొన్ని సాంకేతిక డిఫాల్ట్ జరిమానాలను ఫీజులుగా మార్పు.
• ప్రాసిక్యూషన్ ఫ్రేమ్‌వర్క్ హేతుబద్ధీకరణ; బుక్స్ సమర్పించకపోవడం, వస్తు రూపంలో TDS వంటివి డీక్రిమినలైజ్.
• పన్ను నేరాలకు గరిష్ట జైలు శిక్షను 2 సంవత్సరాలకు తగ్గింపు.
• రూ.20 లక్షల లోపు విదేశీ ఆస్తులను వెల్లడించనందుకు ప్రాసిక్యూషన్ నుంచి మినహాయింపు (2024 అక్టోబర్ 1 నుంచి వర్తింపు).

సహకార సంఘాలు

• ప్రాథమిక సహకార సంఘాలు సరఫరా చేసే పశువుల దాణా, పత్తి విత్తనాల సరఫరాను కూడా డిడక్షన్ పరిధిలోకి చేర్చడం.
• కొత్త పన్ను విధానంలో అంతర్-సహకార సంఘాల డివిడెండ్ ఆదాయాన్ని డిడక్షన్‌గా అనుమతి.
• నోటిఫైడ్ జాతీయ సహకార సమాఖ్యలు కంపెనీలలో పెట్టుబడులపై పొందే డివిడెండ్ ఆదాయానికి 3 సంవత్సరాల మినహాయింపు (జనవరి 31, 2026 వరకు).

ఐటీ రంగం & గ్లోబల్ పెట్టుబడులు

• అన్ని సాఫ్ట్‌వేర్ డెవలప్‌మెంట్ సేవలను ‘ఐటీ సర్వీసెస్’ అనే ఒకే కేటగిరీ కిందకు విలీనం; దీనికి 15.5% సేఫ్ హార్బర్ మార్జిన్.
• ఐటీ సేవలకు సేఫ్ హార్బర్ పరిమితిని ₹300 కోట్ల నుంచి ₹2,000 కోట్లకు పెంపు.
• పన్ను అధికారి జోక్యం లేకుండా సేఫ్ హార్బర్ కోసం ఆటోమేటెడ్ ఆమోద ప్రక్రియ.
• ఐటీ సేవల కోసం వేగవంతమైన ఏకపక్ష APA ప్రక్రియ; 2 సంవత్సరాలలోపు ముగింపు (6 నెలల వరకు పొడిగించే అవకాశం).
• APA భాగస్వాముల అనుబంధ సంస్థలకు కూడా సవరించిన రిటర్న్ సౌకర్యం విస్తరణ.
• భారతీయ డేటా సెంటర్ల ద్వారా గ్లోబల్ క్లౌడ్ సేవలను అందించే విదేశీ కంపెనీలకు 2047 వరకు పన్ను సెలవు.
• భారత్ నుంచి డేటా సెంటర్ సేవలను అందించే సంబంధిత సంస్థలకు వ్యయంపై 15% సేఫ్ హార్బర్.

మ్యాట్ మినహాయింపు & ఇతర ప్రతిపాదనలు

• ICDSను IndASలో 2027–28 నాటికి విలీనం చేయడానికి MCA, CBDTల సంయుక్త కమిటీ ఏర్పాటు; ప్రత్యేక అకౌంటింగ్ విధానానికి స్వస్తి.
• దేశీయ అడ్వైజరీ సంస్థలకు మద్దతుగా సేఫ్ హార్బర్ నిబంధనల కింద అకౌంటెంట్ నిర్వచనం హేతుబద్ధీకరణ.
• అన్ని వాటాదారుల కోసం పన్ను బైబ్యాక్‌ను మూలధన లాభాలుగా పరిగణన.
• టెండు ఆకు అమ్మకందారులపై TCS రేటును 5% నుంచి 2%కి తగ్గింపు.
• ఏప్రిల్ 2026 నుంచి, MAT తుది పన్నుగా పరిగణన; దాని రేటును 15% నుంచి 14%కి తగ్గింపు.